Polacy, chyba jak żaden naród, ukochali i pielęgnują tradycję kolędowania. Te piękne bożonarodzeniowe pieśni religijne znalazły się w duchowym skarbcu naszej kultury narodowej. Kojarzą nam się te pieśni przede wszystkim ze świętami - z dzieciństwem, z niezwykle radosnym nastrojem, pewno też z choinką, światełkami i prezentami. Warto zauważyć, że w kolędach zawarta jest też nasza, polska historia. Kolędy towarzyszyły Polakom w różnych sytuacjach: dawały wytchnienie poprzez oderwanie od nędzy i szarej codzienności. Na obczyźnie przynosiły i wciąż przynoszą wspomnienie rodzinnego kraju i domu. Kolędy towarzyszyły nam w różnych sytuacjach i dobrych, i trudnych. Wynika z tego rozmaitość formy, treści i nastroju. Zawsze były odbiciem uczuć i pragnień Polaków. Charakterystyczne jest i to, że w kolędach niejednokrotnie przeniesione zostały wydarzenia z Biblii na tereny polskie. Stąd typowo polska szopka pokryta śniegiem, pasterze noszący imiona polskie przynoszą polskie dary: jabłka, orzechy, osełkę masła i grają Dzieciąteczku na polskich instrumentach.
Nazwa kolęda pochodzi od słowa łac. calendae, co w kalendarzu juliańskim oznaczało pierwszy dzień miesiąca. Najpierw były świeckie kolędy noworoczne zawierające życzenia. Stanowią najdawniejszy okaz polskiej pieśni ludowej. Śpiewano je w okresie Godów (pożegnanie starego roku i przywitanie nowego) pod oknami domów stąd ich druga nazwa - podokienne. Kolędy te, zapisane w zbiorach XIX-wiecznych, uważane są za wygasłe, a istnieją jeszcze jak podaje Przewodnik Encyklopedyczny Literatura Polska, tylko na Rzeszowszczyźnie.
Wraz z przyjęciem chrześcijaństwa zaczęły powstawać kolędy o treści religijnej, oczywiście związanej z narodzeniem Bożej Dzieciny. Ich tworzenie zapoczątkował już w XIII w. zakon franciszkanów. Kolędy te mają modlitewną kompozycję, czyli zwrot i prośbę, pod względem słownictwa mają charakter hymnu. Najstarsze zapisane kolędy to Zdrów bądź, królu anjelski (1424) tłumaczona z czeskiego. Wyjątkową kunsztownością odznacza się kolęda Augustus kiedy krolował, której każda zwrotka zaczyna się od kolejnej litery alfabetu oraz kolęda Stała się nam nowina z uroczystym refrenem Alleluja, stosowanym później tylko w pieśniach wielkanocnych. Z XVI w. pochodzi śpiewana do dzisiaj kolęda Anioł pasterzom mówił. Jako pierwszy zbiór kolęd podaje się Ludyjce wieśne z 1543 r.
Oprócz kolęd hymnicznych, ściśle związanych z liturgią, rozwijały się w XVI w. kolędy paraliturgiczne, osnute wokół jasełkowego zwyczaju kołysania Dzieciątka, czyli kołysanki. W zdecydowanej większości są to pieśni oryginalnie polskie. Kierowały zwrot do bezradnego Nowo narodzonego, wprowadzały wiele określeń zdrobniałych oraz kołysankowe zwroty typu: Li, li laj itp. Z XVI w. pochodzi kolęda W jasełkach leży kwiatek śliczny, w następnym wieku powstały: Gdy śliczna Panna czy Lulajże Jezuniu. W XVII w. powstawały także kolędy realistyczne o tematyce pasterskiej, wnoszące wiele szczegółów obyczajowych i realiów epoki, tzw. pastorałki. Czasami więcej treści dotyczy wędrówki pastuszków do stajenki betlejemskiej niż chwały dla Bożego Narodzenia.
Wydawca Symfonii anielskich (1630) J. Żabczyc, jako pierwszy zastosował do kolęd melodie tańców ludowych: mazurków, polonezów, krakowiaków, marszów. Z tego zbiorku pochodzi kolęda Przybieżeli do Betlejem", czy śpiewana na nutę poloneza W żłobie leży.
Najwybitniejsze kolędy XVII w. oparte są na niezwykłych, paradoksalnych zaskoczeniach, np. Franciszka Karpińskiego Bóg się rodzi i Teofila Lenartowicza Mizerna, cicha. Powstała w czasie zaborów kolęda Nie było miejsca dla Ciebie wyraźnie nawiązuje do polskiej sytuacji.
Najpopularniejszy zbiór kolęd w XIX w. wydał ks. Mioduszewski. Najnowsze kolędy są mniej naturalne, proste, a bardziej literackie.
Najpiękniejsze kolędy to jednak te, które pisane są sercem i prawdziwą wiarą.